Humanum genus duobus regitur, naturali uidelicet iure et moribus. Ius naturale est, quod in lege et euangelio continetur, quo quisque iubetur alii facere, quod sibi uult fieri, et prohibetur alii inferre, quod sibi nolit fieri. Unde Christus in euangelio: "Omnia quecunque uultis ut faciant uobis homines, et uos eadem facite illis. Haec est enim lex et prophetae."
      Hinc Ysidorus in V. libro Ethimologiarum ait:

C. I. Diuinae leges natura, humanae moribus constant.

      Omnes leges aut diuinae sunt, aut humanae. Diuinae natura, humanae moribus constant, ideoque he discrepant, quoniam aliae aliis gentibus placent. §. 1. Fas lex diuina est: ius lex humana. Transire per agrum alienum, fas est, ius non est.
      Gratianus. Ex uerbis huius auctoritatis euidenter datur intelligi, in quo differant inter se lex diuina et humana, cum omne quod fas est, nomine diuinae uel naturalis legis accipiatur, nomine uero legis humanae more iure conscripti et traditi intelligantur. §. 1. Est autem ius generale nomen, multas sub se continens species.
      Unde in eodem lib. Ysidorus ait:

C.II. Ius genus, lex species eius est.

      Ius generale nomen est; lex autem iuris est species. Ius autem est dictum, quia iustum est. Omne autem ius legibus et moribus constat.

C.III. Quid sit lex.

      Lex est constitutio scripta.

C.IV. Quid sit mos

      Mos autem est longa consuetudo, de moribus tracta tantumdem.

C.V. Quid sit consuetudo

      Consuetudo autem est ius quoddam moribus institutum, quod pro lege suscipitur, cum deficit lex. §. 1. Nec differt, an scriptura, an ratione consistat, quoniam et legem ratio commendat. §. 2. Porro si ratione lex constat, lex erit omne iam, quod ratione constiterit, dumtaxat quod religioni congruat, quod disciplinae conveniat, quod saluti proficiat. §. 3. Vocatur autem consuetudo, quia in communi est usu.
      Gratianus. Cum itaque dicitur: "non differt, utrum consuetudo scriptura, uel ratione consistat," apparet, quod consuetudo partim est redacta in scriptis, partim moribus tantum utentium est reservata. Quae in scriptis redacta est, constitutio siue ius uocatur; quae uero in scriptis redacta non est, generali nomine, consuetudo uidelicet, appellatur.
      §. 1. Est et alia diuisio iuris, ut in eodem libro testatur Ysidorus ita dicens:

C. VI. Que sint species iuris.

      Ius aut naturale est, aut ciuile, aut gentium.